Gạch, ngói và hiện vật kiến trúc Hoàng thành Thăng Long

Qua hàng nghìn hiện vật được tìm thấy trong các lớp khảo cổ, có thể nhận ra sự phong phú của vật liệu kiến trúc và những thay đổi về kỹ thuật, mỹ thuật qua nhiều triều đại.

• Nhóm hiện vật phong phú: Gạch, ngói, đá, gốm và nhiều cấu kiện kiến trúc.
• Niên đại: Trải qua nhiều lớp văn hóa từ Đại La, Lý, Trần, Lê đến Nguyễn.
• Đặc điểm nổi bật: Nhiều hiện vật mang hoa văn rồng, phượng, hoa lá và hình học.
• Giá trị: Giúp nghiên cứu kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và đời sống cung đình.
• Điểm đặc biệt: Một hiện vật có thể cung cấp thông tin về niên đại, kỹ thuật và chức năng công trình.

Những di tích khảo cổ được tìm thấy ở Hoàng thành Thăng Long.

Vì sao những hiện vật quan trọng với di tích Hoàng thành?

Ngày nay, phần lớn cung điện của các triều đại Lý, Trần, Lê không còn tồn tại nguyên vẹn trên mặt đất. Chỉ còn lại một nền móng, một đoạn tường, một viên gạch, một mảnh ngói hay một mảnh đồ gốm.

Nhưng chính những vật liệu nhỏ bé đó lại là nguồn tư liệu quan trọng để các nhà khảo cổ tìm hiểu về Hoàng thành.

Mỗi hiện vật nằm trong một lớp văn hóa, bên cạnh những hiện vật khác và trong mối quan hệ với một cấu trúc kiến trúc cụ thể.

Khi ghép các dữ liệu đó lại, các nhà nghiên cứu có thể từng bước hình dung:

• Công trình nằm ở đâu?
• Được xây dựng vào thời kỳ nào?
• Có quy mô ra sao?
• Được trang trí như thế nào?
• Người xưa sử dụng vật liệu và kỹ thuật gì?

Vì vậy, khảo cổ Hoàng thành không chỉ là tìm kiếm những công trình lớn.

Đôi khi, lịch sử được đọc từ chính những mảnh vật liệu nhỏ nhất.

Một vài mẫu khảo cổ được tìm thấy trong hoàng thành

Các hiện vật tại Hoàng Thành Thăng Long

Gạch - vật liệu xuất hiện dày đặc trong các lớp khảo cổ

Gạch là một trong những nhóm hiện vật quan trọng nhất tại khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long.

Chúng được sử dụng cho nhiều bộ phận khác nhau của công trình như:

• nền;
• sân;
• tường;
• đường đi;
• móng kiến trúc;
• các cấu trúc phụ trợ.

Qua hình dáng, kích thước, chất liệu, kỹ thuật sản xuất và dấu hiệu trang trí, gạch có thể cung cấp những thông tin quan trọng về từng lớp kiến trúc.

Đặc biệt, một số loại gạch còn có chữ hoặc ký hiệu, tạo thêm nguồn tư liệu để nghiên cứu quá trình sản xuất và sử dụng vật liệu.

Điều đáng chú ý là gạch tại Hoàng thành không phải một nhóm đồng nhất.

Ngói thời nhà Lý được tìm thấy trong khu di tích hoàng thành.

Chúng thay đổi theo thời gian, phản ánh sự biến đổi của kỹ thuật xây dựng và nhu cầu kiến trúc.

>>>Hoàng thành Thăng Long - Giá vé, ở đâu, thời gian mở cửa

Ngói - dấu tích của những mái cung điện đã mất

Nếu gạch giúp hình dung nền và các cấu trúc xây dựng, thì ngói lại cho chúng ta một phần hình ảnh về mái của các công trình cổ.

Trong các lớp khảo cổ Hoàng thành đã tìm thấy nhiều loại ngói và cấu kiện liên quan đến mái. Có những loại ngói đơn giản phục vụ chức năng che phủ.

Nhưng cũng có những cấu kiện được chế tác và trang trí cầu kỳ hơn, đặc biệt tại những công trình có vị trí quan trọng.

Các loại ngói, đầu ngói và cấu kiện trang trí mái vì thế không chỉ cho biết:

“công trình được lợp bằng gì”

mà còn giúp nghiên cứu:

“công trình ấy quan trọng đến mức nào và được trang trí ra sao”.

Phát hiện một giếng nước cổ trong khu di tích.

Đầu ngói và cấu kiện trang trí mái

Một trong những nhóm hiện vật hấp dẫn nhất là các cấu kiện nằm ở phần mái. Đây là nơi kiến trúc và mỹ thuật cung đình gặp nhau.

Những cấu kiện này có thể mang hình tượng:

• rồng;
• phượng;
• hoa lá;
• mây;
• các dạng hình học.

Đặc biệt, những hình tượng linh vật thường xuất hiện trên các công trình có tính chất quan trọng.

Qua hình dáng và phong cách thể hiện, các nhà nghiên cứu có thể so sánh giữa các thời kỳ để nhận ra sự thay đổi của nghệ thuật kiến trúc Đại Việt.

Mái điện vì thế không chỉ có chức năng che mưa nắng mà còn là một “bề mặt” để thể hiện địa vị và thẩm mỹ cung đình.

Đồ đá - những thành phần bền vững của kiến trúc

Bên cạnh gạch và ngói, đá cũng là nhóm vật liệu quan trọng.

Các hiện vật đá có thể liên quan tới:

• nền móng;
• bậc thềm;
• chân tảng;
• cấu kiện kiến trúc;
• trang trí;
• bia và các vật thể mang chữ.

Trong số đó, chân tảng đá đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu kiến trúc cổ.

Chân tảng thường được đặt dưới chân cột, giúp phân bố tải trọng của cột xuống nền. Vì vậy có thể dựa vào đó để suy đoán cấu trúc của công trình từng tồn tại ở đó.

Như vậy, một khối đá tưởng như rất đơn giản lại có thể giúp giải đáp câu hỏi về mặt bằng và hệ thống cột của một kiến trúc đã biến mất.

Đồ gốm - nhóm hiện vật mở rộng câu chuyện về Hoàng thành

Đồ gốm có một vị trí hơi khác so với gạch, ngói và đá.

Nếu những vật liệu trên chủ yếu giúp nghiên cứu kiến trúc, thì đồ gốm còn mở rộng câu chuyện sang đời sống bên trong Hoàng thành.

Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều loại đồ gốm thuộc các thời kỳ khác nhau.

Chúng có thể gồm:

• đồ dùng;
• đồ đựng;
• đồ trang trí;
• các sản phẩm gốm men;
• những mảnh gốm thuộc các dòng sản phẩm khác nhau.

Nhưng mẫu khảo cổ được lưu giữ trong bảo tàng Lịch sử Việt Nam (ảnh VN Express).

Thông qua đồ gốm, có thể nghiên cứu thêm về:

đời sống, sinh hoạt, kỹ thuật thủ công, hoạt động sản xuất và giao lưu văn hóa.
Vì thế, đưa đồ gốm vào bài tổng hợp này sẽ giúp bức tranh về Hoàng thành đầy đủ hơn, thay vì chỉ giới hạn ở vật liệu xây dựng.

Một số dòng gốm có chất lượng và phong cách cho thấy trình độ sản xuất cao của các lò gốm Đại Việt.

Bên cạnh đó, khảo cổ Hoàng thành cũng cung cấp bằng chứng về giao lưu và tiếp xúc với các khu vực bên ngoài. Điều này phù hợp với vị trí của Thăng Long trong lịch sử: một trung tâm chính trị lớn đồng thời cũng là nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, văn hóa và giao lưu.

Vì vậy, đồ gốm không chỉ kể câu chuyện về nghề gốm.

Nó còn kể câu chuyện về mạng lưới giao lưu của kinh đô.

>>>Kiến trúc hoàng thành Thăng Long qua các thời kỳ

Giá trị của nhóm hiện vật kiến trúc Hoàng thành Thăng Long

Có thể tóm gọn thành 5 giá trị chính:

1. Giá trị lịch sử

Phản ánh sự tồn tại và biến đổi của kinh đô qua nhiều thời kỳ.

2. Giá trị khảo cổ

Giúp xác định các lớp văn hóa và mối quan hệ giữa những dấu tích dưới lòng đất.

3. Giá trị kiến trúc

Cho phép nghiên cứu cách xây dựng, tổ chức mặt bằng và cấu trúc công trình.

4. Giá trị mỹ thuật

Hoa văn, linh vật và kỹ thuật trang trí phản ánh trình độ nghệ thuật cung đình.

5. Giá trị văn hóa

Đồ gốm và các hiện vật sinh hoạt mở rộng câu chuyện từ kiến trúc sang đời sống con người trong kinh đô.

Một viên gạch lát nên từ thời nhà Trần.

Những cung điện, sân chầu, hành lang, cổng thành và công trình phục vụ đời sống cung đình đã nhiều lần được xây dựng, phá hủy và thay đổi.

Ngày nay, phần lớn diện mạo ấy không còn nguyên.

Nhưng dưới lòng đất vẫn còn những dấu vết, khi đặt tất cả cạnh nhau, những hiện vật tưởng như rời rạc lại trở thành một hệ thống tư liệu giúp tái hiện lịch sử của kinh đô.