Triều Lý nền móng đầu tiên của kinh đô Đại Việt

Triều Lý (1009–1225) giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử Hoàng thành Thăng Long. Nếu năm 1010 đánh dấu quyết định dời đô của vua Lý Thái Tổ, thì những công trình được xây dựng ngay sau đó đã đặt nền móng cho một trung tâm quyền lực tồn tại và phát triển liên tục qua nhiều triều đại. Hoàng thành Thăng Long ngày nay là kết quả của nhiều thế kỷ xây dựng, sửa chữa và biến đổi. Vì vậy, quy mô , đặc điểm Hoàng thành thời Lý ngày nay chỉ có thể được tìm hiểu thông qua các lớp khảo cổ trong lòng đất.

• Triều đại: Nhà Lý, 1009–1225.
• Vị vua dời đô: Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn).
• Năm dời đô: 1010.
• Kinh đô mới: Đại La được đổi tên thành Thăng Long.
• Mô hình kinh đô: Cấu trúc nhiều lớp thành quách, gồm cả La thành, Hoàng thành và Cấm thành.
• Trung tâm quyền lực: Hoàng thành và Cấm thành là khu vực dành cho vua, hoàng gia và các hoạt động triều chính.
• Điện thiết triều: Điện Càn Nguyên, sau được đổi tên thành điện Thiên An vào năm 1030.

Tượng đài vua Lý Thái Tổ.

Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long

Năm 1009, Lý Công Uẩn lên ngôi, mở đầu triều Lý. Chỉ một năm sau, ông đưa ra quyết định có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử Việt Nam: dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La. Trong Chiếu dời đô, Lý Công Uẩn đánh giá Đại La là vùng đất có vị trí thuận lợi, nằm ở trung tâm khu vực, có điều kiện phù hợp để xây dựng một kinh đô lâu dài. Mùa thu năm 1010, nhà vua cùng triều đình chuyển ra Đại La và đổi tên thành Thăng Long. Việc Dời đô ra Thăng Long là một bước ngoặt trong quá trình xây dựng quốc gia Đại Việt, bởi từ đây kinh đô được đặt tại một vùng đất rộng mở hơn, thuận lợi cho giao thông, phát triển kinh tế và mở rộng đô thị. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá việc Lý Thái Tổ dời đô ra Đại La và quá trình xây dựng kinh đô Thăng Long đã tạo nên một bước phát triển quan trọng của đất nước. Ngay sau khi dời đô, triều đình nhanh chóng triển khai xây dựng các cung điện và công trình cần thiết cho một kinh đô mới. Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, những công trình cơ bản đã được xây dựng gấp rút trong những năm đầu sau khi dời đô. 

>>> Lịch sử hoàng thành Thăng Long 1.000 năm

Nhà Lý xây dựng Hoàng thành Thăng Long như thế nào?

Một đặc điểm quan trọng trong tổ chức kinh đô thời Lý là mô hình nhiều lớp thành quách, trong đó khu vực dành cho hoạt động của triều đình được bảo vệ bởi nhiều vòng không gian.

• La thành: vòng thành ngoài, bao quanh khu vực đô thị và dân cư.
• Hoàng thành: khu vực trung tâm dành cho các cung điện và hoạt động của nhà vua, triều đình.
• Cấm thành: khu vực trong cùng, gắn với không gian sinh hoạt và hoạt động riêng của vua, hoàng gia.

Những hiện vật thời nhà Lý được các nhà khảo cố tìm thấy ở hoàng Thành Thăng Long.

Trong khu vực trung tâm, nhiều cung điện được xây dựng để phục vụ hoạt động của triều đình. Điện Càn Nguyên được xây dựng dưới thời Lý Thái Tổ và là nơi thiết triều. Đến năm 1030, dưới thời Lý Thái Tông, điện được xây dựng lại và đổi tên thành điện Thiên An. Cùng với đó là sự xuất hiện của nhiều cung điện và công trình phục vụ hoàng gia, khiến Thăng Long dần hình thành một quần thể cung đình quy mô lớn. Đáng chú ý, những kiến trúc thời Lý chủ yếu được xây dựng bằng gỗ và các vật liệu truyền thống nên phần lớn đã không còn tồn tại trên mặt đất. Những gì còn lại ngày nay chủ yếu được nhận diện thông qua các lớp nền móng, vật liệu xây dựng và hiện vật khảo cổ.

Dấu ấn của nhà Lý trong Hoàng thành ngày nay

Khi tham quan Hoàng thành Thăng Long hiện nay, bạn khó có thể nhìn thấy một cung điện nguyên vẹn của thời Lý. Tuy nhiên, dấu ấn của triều đại này lại nằm rất sâu trong lòng khu di sản. Đặc biệt, các cuộc khai quật khảo cổ tại 18 Hoàng Diệu đã phát hiện nhiều lớp kiến trúc và hiện vật thuộc các thời kỳ khác nhau. Những lớp di tích này chồng xếp lên nhau, phản ánh quá trình xây dựng, sử dụng và biến đổi liên tục của trung tâm Thăng Long. Trong đó có những dấu tích thuộc thời Đại La, thời Lý, Trần, Lê và các giai đoạn lịch sử sau. Chính sự chồng xếp này giúp các nhà nghiên cứu nhận diện được lịch sử lâu dài của khu vực trung tâm Hoàng thành. Một nhận định đặc biệt đáng chú ý từ UNESCO là: khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được xây dựng vào thế kỷ XI dưới triều Lý, trên nền một pháo đài có từ thế kỷ VII. UNESCO đồng thời đánh giá đây là một trung tâm quyền lực chính trị được duy trì liên tục trong gần 13 thế kỷ. Điều này giúp lý giải tại sao triều Lý có vị trí đặc biệt trong lịch sử Hoàng thành: đây là triều đại đặt nền móng cho một trung tâm quyền lực mà các triều đại sau tiếp tục kế thừa và mở rộng. Một giá trị khác được UNESCO ghi nhận là các dấu tích khảo cổ tại Hoàng thành phản ánh sự giao lưu văn hóa trong khu vực, đặc biệt giữa các vùng phía bắc và phía nam của Đại Việt. Vì vậy, Hoàng thành không chỉ phản ánh lịch sử chính trị mà còn cho thấy sự phát triển của văn hóa và kỹ thuật qua nhiều thời kỳ.

Hoàng thành Thăng Long nơi lư giữ nhiều cổ vật có giá trị lịch sử từ triều nhà Lý.

Những mốc quan trọng của nhà Lý với Hoàng thành Thăng Long

• 1009: Lý Công Uẩn lên ngôi, thành lập triều Lý. Ý nghĩa: Mở đầu triều đại gắn với sự hình thành kinh đô Thăng Long.
• 1010: Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô, chuyển kinh đô từ Hoa Lư ra Đại La. Ý nghĩa: Đại La trở thành Thăng Long, mở đầu lịch sử lâu dài của kinh đô.
• 1010–1011: Triều Lý xây dựng các cung điện và công trình quan trọng. Ý nghĩa: Đặt nền móng cho hệ thống cung đình Thăng Long.
• Thế kỷ XI: Hình thành và phát triển hệ thống thành quách, cung điện. Ý nghĩa: Xác lập cấu trúc trung tâm quyền lực của kinh đô.
• 1030: Điện Càn Nguyên được xây dựng lại và đổi tên thành điện Thiên An. Ý nghĩa: Tiếp tục hoàn thiện khu vực trung tâm cung đình.
• 1054: Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu thành Đại Việt. Ý nghĩa: Thăng Long tiếp tục là trung tâm chính trị của quốc gia Đại Việt.
• 1225: Nhà Lý kết thúc, nhà Trần tiếp quản kinh đô. Ý nghĩa: Nền tảng của kinh đô thời Lý tiếp tục được triều Trần kế thừa.

Tượng 8 vị vua nhà Lý tại đền Đô tỉnh Bắc Ninh (cũ).

Nhà Lý là triều đại đặt nền móng để Thăng Long trở thành kinh đô lâu dài của Đại Việt. Quyết định dời đô năm 1010 tạo ra một trung tâm chính trị mới. Việc xây dựng cung điện, thành quách và tổ chức không gian cung đình hình thành cấu trúc cơ bản của kinh đô. Sau hơn hai thế kỷ dưới triều Lý, Thăng Long đã trở thành trung tâm chính trị, văn hóa và tôn giáo quan trọng của Đại Việt. Những gì còn lại ngày nay không phải là một Hoàng thành nguyên vẹn của nhà Lý, nhưng mỗi viên gạch hay dấu tích kiến trúc dưới lòng đất Hoàng thành, bạn có thể hình dung về một thời kỳ cách đây hơn 1.000 năm, khi Lý Thái Tổ đưa ra quyết định làm thay đổi lịch sử Thăng Long: dời đô về Đại La và mở đầu hành trình lâu dài của kinh đô Thăng Long – Hà Nội.