Trục Bắc, Nam của Hoàng thành Thăng Long

Trục Bắc - Nam nối từ khu vực Cột cờ, qua Đoan Môn và nền Điện Kính Thiên, tiếp tục về phía Hậu Lâu và Bắc Môn. Những dấu tích khảo cổ được phát hiện trên tuyến này cung cấp bằng chứng quan trọng về một không gian giao thông và nghi lễ kéo dài qua nhiều thời kỳ lịch sử.

• Tên gọi: Trục Bắc - Nam hay trục “thần đạo”.
• Hướng chính: Chạy từ phía Nam lên phía Bắc khu trung tâm Hoàng thành.
• Điểm nổi bật: Cột cờ → Đoan Môn → Điện Kính Thiên → Hậu Lâu → Bắc Môn.
• Dấu tích: Phát hiện đường ngự đạo lát gạch qua khu vực Đoan Môn.
• Giá trị: Thể hiện rõ cách tổ chức không gian trung tâm và nghi lễ cung đình.

Đoan Môn cổng vào hoàng thành Thăng Long.

Trục Bắc - Nam của Hoàng thành Thăng Long là gì?

Trong cách gọi phổ biến hiện nay, tuyến này thường được gọi là “trục thần đạo”. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội sử dụng khái niệm này để chỉ trục chính của Hoàng thành, đặc biệt là tuyến nối từ Đoan Môn đến Điện Kính Thiên.
“Thần đạo” thường được hiểu là trục đường chính, mang tính nghi lễ và biểu tượng, dẫn vào khu vực trung tâm quyền lực.

Tại Hoàng thành Thăng Long, cách gọi này gắn với tuyến không gian từ Đoan Môn hướng vào Điện Kính Thiên.

Đặc biệt, các nhà khảo cổ từng dự đoán rằng ngay chính giữa Đoan Môn có thể tồn tại một tuyến đường dành cho vua đi vào khu vực chính điện. Khi khai quật, họ thực sự phát hiện dấu tích đường lát gạch ở vị trí này.

Ở quy mô rộng hơn, trục Bắc- Nam có thể được nhận diện qua chuỗi di tích nổi trên mặt đất:

Cột cờ → Đoan Môn → Điện Kính Thiên → Hậu Lâu → Bắc Môn

Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng xác định 5 điểm di tích này phân bố theo trục Bắc - Nam trong khu di tích thành cổ Hà Nội.

Vì vậy, khi nói về trục Bắc - Nam, cần hiểu đây không đơn thuần là một con đường.

Đó là một cấu trúc không gian, trong đó các công trình được tổ chức theo một hướng và có mối quan hệ với nhau.

>>> Hoàng thành Thăng Long - Giá vé, ở đâu, thời gian mở cửa

Trục Bắc - Nam chạy qua những công trình nào?

Từ Nam lên Bắc Vai trò trong không gian Cột cờ Hà Nội Kỳ đài thời Nguyễn, nằm ở phía Nam Đoan Môn Cổng phía Nam dẫn vào khu vực trung tâm Điện Kính Thiên Chính điện, hạt nhân của không gian trung tâm Hậu Lâu Công trình nằm phía Bắc khu vực chính điện Bắc Môn Cổng phía Bắc của Thành Hà Nội Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội xác định rõ 5 điểm di tích nổi trên mặt đất này phân bố theo trục Bắc - Nam. Tuy nhiên, 5 công trình trên không được xây dựng cùng một thời điểm.

Hậu Lâu là hành cung nơi các Hoàng hậu thường ở trong hoàng thành.

Cột cờ được xây dựng dưới triều Nguyễn; Đoan Môn có lịch sử lâu đời hơn; Điện Kính Thiên gắn với thời Lê; Hậu Lâu và Bắc Môn hiện còn chủ yếu mang dấu tích của Thành Hà Nội thời Nguyễn.

Vì vậy, trục Bắc - Nam là kết quả của nhiều lớp lịch sử chồng xếp, chứ không phải một quy hoạch duy nhất được xây dựng hoàn chỉnh trong một triều đại.

• Điện Kính Thiên nằm ở đâu trên trục?

Điện Kính Thiên nằm ở vị trí trung tâm của khu di tích; phía trước là Đoan Môn rồi đến Cột cờ, phía sau là Hậu Lâu và Bắc Môn. Trong đó, Điện Kính Thiên đóng vai trò như điểm trung tâm.

Đầu Phượng thời nhà Lý được khai quật trong khu di tích hoàng thành.

• Đoan Môn có vai trò gì trên trục Bắc - Nam?

Đoan Môn là điểm chuyển tiếp quan trọng từ không gian phía Nam vào khu vực trung tâm Hoàng thành.

Cổng được bố trí với cửa chính ở giữa và các cửa nhỏ hơn ở hai bên, phản ánh sự phân cấp trong việc tiếp cận không gian cung đình.

Dấu tích khảo cổ quan trọng nhất của trục là gì?

Một trong những phát hiện đáng chú ý là đường lát gạch được tìm thấy tại khu vực giữa Đoan Môn.

Theo Trung tâm Bảo tồn, các lớp đất ở độ sâu khoảng 1,2–1,8 m đã phát hiện nhiều loại gạch, trong đó có gạch thời Lê.

Những phát hiện này cho thấy mặt bằng hiện nay không phải là toàn bộ câu chuyện.

Nền móng Điện Kính Thiên được các nhà khảo cổ tìm thấy.

Bên dưới lớp đất hiện đại vẫn tồn tại nhiều lớp kiến trúc và giao thông cổ.

Đây cũng là đặc điểm quan trọng của Hoàng thành Thăng Long: không gian hiện tại được xây dựng trên nhiều lớp di tích của các triều đại trước.

Các cuộc khai quật khảo cổ trong khu trung tâm cho thấy khu vực này có nhiều lớp kiến trúc từ thời Lý, Trần, Lê và Nguyễn.

Nghiên cứu khảo cổ tại khu vực chính điện Kính Thiên từ năm 2011 đến nay đã phát hiện nhiều tư liệu mới, góp phần làm rõ cấu trúc không gian của khu trung tâm. Riêng đợt khai quật năm 2023, các nhà khảo cổ phát hiện dấu tích sân Đan Trì, Ngự đạo và móng nền kiến trúc thời Lý ở khu vực phía Bắc Đoan Môn và xung quanh nền Điện Kính Thiên.

Phần lớn kiến trúc cung điện cổ đã biến mất hoặc bị thay đổi qua nhiều thời kỳ.

Di tích cửa Bắc hoàng thành, vẫn còn dấu hiệu đạn pháo thời Pháp.

UNESCO cũng lưu ý rằng tính xác thực kiến trúc của khu di sản hiện nay chủ yếu được thể hiện qua các công trình cuối thế kỷ XIX và thế kỷ XX; một số công trình cổ như Đoan Môn và Hậu Lâu đã được tu sửa, biến đổi. Trong khi đó, tính xác thực khảo cổ của khu di sản vẫn rất quan trọng.

>>> Kiến trúc hoàng thành Thăng Long qua các thời kỳ

Trục Bắc - Nam khác gì với trục Đông - Tây?

Không nên hiểu rằng Hoàng thành chỉ có một hướng tổ chức không gian.

Một đô thành lớn luôn có mạng lưới không gian nhiều chiều.

Hoàng thành thăng long có mạng lưới không gian đa chiều, nhưng trục Bắc - Nam nổi bật vì nó kết nối chuỗi công trình quan trọng nhất của khu trung tâm và hướng tới chính điện.

Giá trị lớn nhất của trục Bắc - Nam nằm ở chỗ nó giúp đọc Hoàng thành Thăng Long như một tổng thể, thay vì chỉ nhìn từng di tích riêng biệt.

Cột cờ cho thấy dấu tích của Thành Hà Nội thời Nguyễn.

Đoan Môn cho thấy cách kiểm soát lối vào không gian cung đình.

Dấu tích ngự đạo cho thấy cách con người di chuyển trên trục.

Điện Kính Thiên cho thấy vị trí của chính điện.

Hậu Lâu và Bắc Môn giúp kéo dài nhận thức về cấu trúc không gian về phía Bắc.

Khi đặt tất cả những thành phần đó trên cùng một hướng, có thể nhận ra một “xương sống” không gian của khu trung tâm Hoàng thành.

Sơ đồ Hoàng thành Thăng Long xưa.

Nhưng điều đặc biệt hơn là “xương sống” ấy không thuộc riêng một thời kỳ.

Nó là kết quả của nhiều lớp lịch sử chồng xếp lên cùng một không gian, được khảo cổ học và nghiên cứu kiến trúc từng bước làm sáng tỏ.

Vì vậy, trục Bắc - Nam không chỉ là một đường thẳng trên bản đồ.

Đó là cách Hoàng thành Thăng Long tổ chức không gian, biểu đạt quyền lực và lưu giữ ký ức lịch sử qua nhiều thế kỷ.