Kiến trúc Đoan Môn - Cổng Hoàng Thành Thăng Long

Công trình hiện nay chủ yếu mang dấu ấn kiến trúc thời Lê, đồng thời đã được tu bổ vào thời Nguyễn. Với mặt bằng hình chữ U, hệ thống 5 cửa và phần lầu phía trên, Đoan Môn vừa có công năng kiểm soát lối vào, vừa thể hiện rõ tính phân cấp và nghi lễ của hoàng cung.

• Vị trí: Cổng phía Nam của Cấm thành.
• Niên đại: Mang dấu ấn thời Lê, được tu bổ thời Nguyễn.
• Kiến trúc: Mặt bằng chữ U, gồm 5 cửa cuốn vòm.
• Cửa chính: Cửa giữa lớn nhất, dành cho nhà vua.
• Giá trị: Nằm trên trục trung tâm, bên dưới còn có nhiều lớp khảo cổ.

Đường vào Điện Kính Thiên.

1. Đoan Môn là gì?

Đoan Môn là một trong những cổng chính dẫn vào Cấm thành nơi ở và hoạt động của nhà vua cùng triều đình. Công trình nằm ở phía Nam Điện Kính Thiên và trên trục kết nối với Cột cờ Hà Nội.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, Đoan Môn hiện nay được xác định chủ yếu xây dựng vào thời Lê và được tu bổ, sửa chữa vào thời Nguyễn dựa trên vật liệu và phong cách kiến trúc còn lại.

UNESCO cũng ghi nhận Đoan Môn là một trong những công trình cổ của khu di sản đã được phục hồi và biến đổi qua các thời kỳ. Các phần kiến trúc còn lại có niên đại khác nhau, trong đó có những bộ phận từ thế kỷ XV và những phần được phục hồi vào thế kỷ XIX.

Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội xác định Đoan Môn nằm thẳng trục với Cột cờ Hà Nội và Điện Kính Thiên. Đây cũng là một trong những dấu hiệu quan trọng để nhận diện cấu trúc không gian của khu trung tâm Hoàng thành.

Cột cờ Hà Nội ngay trước đường vào Đoan Môn.

Cột cờ Hà Nội → Đoan Môn → Điện Kính Thiên

Vì vậy, Đoan Môn không nên chỉ được hiểu đơn giản là một chiếc cổng. Vị trí của nó khiến công trình trở thành một bộ phận của hệ thống tổ chức không gian cung đình.

>>> Hoàng thành Thăng Long - Giá vé, ở đâu, thời gian mở cửa

Kiến trúc Đoan Môn có gì đặc biệt?

Mặt bằng hình chữ U

Một trong những đặc điểm dễ nhận biết nhất của Đoan Môn là mặt bằng hình chữ U, với phần cổng chính nằm ở giữa và hai cánh kéo dài sang hai bên.

Theo số liệu do Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội công bố, công trình dài khoảng 47,5 m theo chiều Đông – Tây, phần giữa rộng khoảng 13 m, hai cánh dài khoảng 26,5 m và toàn bộ phần tường cao khoảng 6 m.

Cách tổ chức này tạo ra một mặt tiền có quy mô lớn, đồng thời làm nổi bật khu vực cửa chính ở trung tâm.

Cổng vào Đoan Môn.

Năm cửa cuốn vòm

Tầng dưới của Đoan Môn được xây theo kiểu tường thành cổ với 5 cửa cuốn vòm, bố trí cân xứng qua trục chính.

Trong đó:

• cửa giữa có kích thước lớn nhất;
• hai cửa kế bên nhỏ hơn;
• hai cửa ngoài cùng tiếp tục tạo thành hệ thống cửa đối xứng.

Trung tâm Bảo tồn cho biết cửa chính giữa cao khoảng 4 m, rộng 2,7 m; bốn cửa hai bên cao khoảng 3,8 m và rộng 2,5 m.

Hệ thống 5 cửa không đơn thuần tạo nên vẻ cân đối cho mặt đứng. Sự khác nhau về kích thước và vị trí các cửa phản ánh sự phân cấp trong việc sử dụng không gian cung đình.

Phần lầu phía trên

Phần kiến trúc phía trên tạo cho Đoan Môn dáng vẻ của một vọng lâu. Phần chính phía trên tạo thành mộ sân thượng rộng có ba cửa vòm và một phương đình ở tầng trên, với mái ngói, đầu kìm trang trí hình rồng và các góc mái tạo thành những đường đao cong.

Sự kết hợp giữa khối tường thành nặng và chắc ở phía dưới với lầu mái nhẹ hơn ở phía trên tạo nên hình thức kiến trúc đặc trưng của Đoan Môn.

>>>Kiến trúc hoàng thành Thăng Long qua các thời kỳ

Tại sao Đoan Môn có đến 5 cửa?

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của Đoan Môn là 5 cửa không có cùng cấp độ sử dụng.

Kiến trúc bên trong Hoàng thành Thăng Long.

Cửa chính giữa dành riêng cho nhà vua. Bốn cửa hai bên dành cho hoàng thân, quan lại và những người được phép ra vào khi triều đình tổ chức các nghi lễ quan trọng.

Năm cửa tạo nên một mặt đứng cân xứng, nhưng giá trị của hệ thống này nằm sâu hơn yếu tố thẩm mỹ.

Trong kiến trúc cung đình, cổng là nơi chuyển tiếp giữa những cấp độ không gian khác nhau. Từ bên ngoài đi qua cổng là bước vào một khu vực có mức độ kiểm soát và tính nghi lễ cao hơn.

UNESCO nhận định Đoan Môn là lối vào chính thức của Cấm thành và công trình có vai trò quan trọng trong các nghi lễ hoàng gia. Hồ sơ UNESCO cũng ghi nhận năm cửa vòm ở trung tâm có kích thước khác nhau theo vai trò trong nghi thức và quy tắc sử dụng.

Vật liệu xây dựng Đoan Môn

Vật liệu chủ yếu của Đoan Môn gồm gạch và đá, trong đó gạch vồ là loại vật liệu quan trọng của công trình; các cửa được tạo bởi kết cấu cuốn vòm.

Gạch vồ tạo cho phần tường thành vẻ chắc chắn, phù hợp với chức năng của một công trình cổng thành.

Trong khi đó, phần mái và các chi tiết trang trí tạo nên sự tương phản với khối tường bên dưới. Những đường cong của mái, đầu kìm và các họa tiết rồng, hoa lá khiến công trình mang đồng thời hai đặc điểm:

• Tính phòng thủ và kiểm soát của kiến trúc thành;
• Tính nghi lễ và biểu tượng của kiến trúc cung đình.

Chính sự kết hợp này khiến Đoan Môn khác với một cổng thành quân sự thông thường.

Nét cổ kính bên trong Hoàng thành Thăng Long.

Đoan Môn khác gì với Bắc Môn?

Đoan Môn và Bắc Môn đều là những công trình cổng còn lại trong khu vực di sản, nhưng chúng thuộc những bối cảnh kiến trúc khác nhau.

Tiêu chí	Đoan Môn	Bắc Môn
Vị trí	Phía Nam Cấm thành	Phía Bắc Thành Hà Nội
Vai trò nổi bật	Cổng vào khu vực Cấm thành	Cổng của Thành Hà Nội thời Nguyễn
Quan hệ với trục trung tâm	Nằm trên trục chính của Hoàng thành	Không giữ vai trò tương tự Đoan Môn trong trục cung đình
Đặc điểm kiến trúc	5 cửa, mặt bằng chữ U, vọng lâu	Mang tính chất cổng thành quân sự
Bối cảnh lịch sử	Gắn trực tiếp với không gian cung đình	Gắn với Thành Hà Nội thời Nguyễn

Do đó, Đoan Môn nên được hiểu trước hết là kiến trúc cổng của không gian Cấm thành, trong khi Bắc Môn cần được đặt trong bối cảnh thành Hà Nội thời Nguyễn.

Nhìn từ mặt đất, Đoan Môn là một công trình có tường gạch, cửa cuốn vòm và lầu mái. Nhưng nhìn từ góc độ lịch sử kiến trúc, đây là một điểm chuyển tiếp giữa các cấp độ không gian của Cấm thành, đồng thời là nơi có thể quan sát rõ sự tiếp nối của nhiều lớp lịch sử Thăng Long.